नेपालजस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रमा वैदेशिक रोजगार लाखौं युवाका लागि जीविकोपार्जनको प्रमुख स्रोत बनेको छ।

रोजगारीको अभाव, घरेलु उद्योगको कमजोरी, र राजनीतिक अस्थिरताका कारण हजारौं नेपाली युवा हरेक वर्ष खाडी मुलुक, मलेशिया, कोरिया लगायतका देशहरूतर्फ रोजगारीको खोजीमा जाने गर्छन्। तर यो प्रवृत्तिले अवसरभन्दा बढी समस्या र पीडा जन्माउँदै आएको छ।

शोषण, मानव तस्करी, ठगी, बेरोजगारी, मृत्युदेखि घर फर्कने खर्च पनि नहुने अवस्था  यस्ता भयावह समस्या विदेशी भूमिमा नेपाली श्रमिकले भोग्नु परिरहेको छ। कतिपय दलालहरूले गलत सूचना दिएर, नक्कली सम्झौता गराएर, वा अत्यधिक शुल्क असुलेर युवाहरूलाई अन्योलमा पार्ने गरेको देखिन्छ।

नेपाल सरकारका तर्फबाट केही पहलहरू भए पनि विदेशमा रहेका श्रमिकको सुरक्षा, न्याय र सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्न अझै धेरै गर्न बाँकी छ।

वैदेशिक रोजगार विभाग, श्रम मन्त्रालय, र दूतावासबीचको समन्वय कमजोर छ भने, श्रमिकहरू कानुनी सहायता, बीमा सुविधा, वा उद्धार सेवाबाट पनि बञ्चित भइरहेका छन्।

यसको दीर्घकालीन समाधान भनेको देशमै रोजगारी सिर्जना गर्नु हो। कृषि, पर्यटन, ऊर्जा, लघु तथा साना उद्योगहरूमा लगानी बढाएर, युवालाई सीपमूलक तालिम दिई देशभित्रै रोजगारी दिन सके विदेशी भूमिमा जानुको बाध्यता हट्न सक्छ।

युवा शक्ति देशको मेरुदण्ड हो। उनीहरूलाई विदेश पठाएर विदेशी मुद्रा मात्र कमाउने होइन, स्वदेशमै अवसर दिएर समृद्ध नेपाल निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो। सरकार, निजी क्षेत्र, र समाजले यो यथार्थ समयमै चिन्न जरुरी छ । नत्र वैदेशिक रोजगार एक अवसर नभई अभिशाप बन्ने खतरा बढ्दै जानेछ।

नेपालजस्तो लोकतान्त्रिक मुलुकमा पनि पत्रकारिता पेसा आज संकटमा परेको छ। लोकतन्त्रको चौथो अङ्ग भनिएको पत्रकारिता न त सुरक्षित छ, न त सम्मानित। दैनिक समाचार सङ्कलन, लेखन र प्रकाशनका क्रममा पत्रकारहरूले भोग्नु पर्ने पीडा कहिल्यै सार्वजनिक चर्चा वा समाधानको प्राथमिकतामा पर्दैन।

सत्य बोल्ने र जनताको आवाज उठाउने प्रयासमा पत्रकारहरू प्रायः राजनैतिक दवाब, आर्थिक संकट, प्राणघातक हमलासम्मको जोखिममा पर्छन्।

ग्रामीण भेगका पत्रकारहरूले चाहिएको स्रोत र प्रविधिको अभावमा काम गर्नुपर्छ भने शहरी क्षेत्रमा सञ्चारगृहहरू स्वयंको पक्षपाती नीति र व्यावसायिक स्वार्थले पत्रकारलाई स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न अवरोध पुर्‍याउँछन्।

आज धेरै पत्रकारहरू न्यून पारिश्रमिक, अस्थायी रोजगारी, बीमा सुविधाको अभाव, कानुनी संरक्षण नहुनु जस्ता समस्यासँग जुधिरहेका छन्। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको कुरा कागजमा मात्र सीमित रहँदा, पत्रकारहरूलाई साँचो समाचार दिनु अपराधसरह ठहरिन्छ।

पत्रकारको सुरक्षा, सम्मान र स्वतन्त्रताको ग्यारेन्टी बिना सशक्त लोकतन्त्रको कल्पना गर्न सकिन्न। तसर्थ, पत्रकारहरूको पीडा बुझ्ने, उनीहरूको हकअधिकार सुनिश्चित गर्ने र निष्पक्ष पत्रकारिता प्रवर्द्धन गर्ने कार्यमा राज्य, नागरिक समाज र सम्पूर्ण जनताले एकसाथ पहल गर्न जरुरी छ।

नेपालमा पत्रकारिता पेशा जनताको आवाज उठाउने माध्यमका रूपमा विकास भएको छ। तर, पत्रकारहरू आफैं धेरै समस्यासँग जुझिरहेका छन्। ती समस्याहरूको समाधान नगरी सशक्त र स्वतन्त्र पत्रकारिताको विकास सम्भव छैन ।

आर्थिक असुरक्षामा धेरैजसो पत्रकारहरू न्यून पारिश्रमिकमा काम गर्न बाध्य छन्। कतिपय सञ्चारगृहले त पारिश्रमिक नै दिन सक्दैनन्।

पेसागत अस्थिरतामा स्थायी नियुक्तिको व्यवस्था नहुनु, सेवा सुविधा नपाइनु, बीमा जस्ता सुरक्षा नभएकाले पत्रकार असुरक्षित छन्।

राजनीतिक दबाब र धम्कीका कारण सत्य बोल्दा राजनीतिक दल, माफिया समूह वा प्रभावशाली व्यक्तिहरूबाट दबाब, गालीगलौज र कहिलेकाहीं प्राणघातक हमला समेत हुने गरेका छन्।

प्रशिक्षण र स्रोतको अभावको कारण ग्रामीण क्षेत्रमा काम गर्ने पत्रकारहरूलाई आवश्यक तालिम, प्रविधि र स्रोतको अभाव छ। न्यायिक संरक्षणको कमजोरीले गर्दा प्रेस स्वतन्त्रता उल्लंघन भए पनि कानुनी सहारा लिन सहज वातावरण छैन। समाधानका उपायहरुमा न्यूनतम पारिश्रमिक सुनिश्चितता हुनु पर्छ । सरकारले सञ्चारकर्मीहरूको न्यूनतम पारिश्रमिक निर्धारण गरी कार्यान्वयन गराउनुपर्छ।

पेसागत सुरक्षा र हकहितका लागि सञ्चारमाध्यमहरूले पत्रकारलाई सेवा सुविधा, बीमा, स्थायी नियुक्तिको ग्यारेन्टी दिनुपर्छ। राज्यको संरक्षणले पत्रकारमाथि हुने हिंसा, धम्की र अवरोधविरुद्ध राज्यले कठोर कारबाही गर्नुपर्छ।

प्रशिक्षण र प्रविधि उपलब्ध गराउने: पत्रकारहरूलाई समयानुकूल तालिम, उपकरण र स्रोत उपलब्ध गराउने व्यवस्था आवश्यक छ।

स्वतन्त्र प्रेस कानुन: प्रेस स्वतन्त्रता र पत्रकार सुरक्षालाई कानुनी रूपले मजबुत बनाउनु जरुरी छ।

निष्कर्षमा, पत्रकारहरूको समस्या बुझेर सम्बोधन नगरी सशक्त लोकतन्त्र सम्भव छैन। पत्रकार सुरक्षित भए मात्र समाजले सत्य, न्याय र परिवर्तनका कुरा जान्न पाउँछ। तसर्थ, पत्रकारको सुरक्षा र सम्मान सबैको साझा जिम्मेवारी हो।

आजको युगमा वातावरण संरक्षण एउटा विश्वव्यापी चुनौती बनेको छ। बढ्दो जनसंख्या, औद्योगिक विकास, जथाभावी वन विनाश, प्रदूषण र जलवायु परिवर्तनले गर्दा हाम्रो पृथ्वी संकटमा पर्दै गएको छ।

वातावरणीय असन्तुलनले मानव स्वास्थ्य, जैविक विविधता, कृषिको उत्पादन र मौसम प्रणालीमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ।

नेपालजस्तो प्रकृतिप्रेमी देशमा समेत वातावरणीय संकट तीव्र बन्दै जानु दुःखद कुरा हो। शहर क्षेत्रहरूमा धुवाँ–धुलो, प्लास्टिकजन्य फोहर, नदीहरूमा विषादी मिसावट र वन विनाशका घटनाहरू दैनिकजसो देखिन्छन्। यस्ता गतिविधिले दीर्घकालीन रुपमा पृथ्वीको सन्तुलनलाई नै बिगार्ने खतरा उत्पन्न गरेको छ।

सरकारले वातावरण संरक्षणका लागि नीतिगत तहमै प्रयास गरिरहेको भए तापनि तिनीहरूको कार्यान्वयनमा कमजोरी देखिन्छ।

वन क्षेत्रको रक्षा, पानीको स्रोतको संरक्षण, हरियाली वृद्धिको लागि वृक्षारोपण, प्लास्टिक प्रतिबन्धजस्ता कार्यक्रमहरूलाई प्रभावकारी ढंगले कार्यान्वयन गर्नु आजको आवश्यकता हो।

तर, मात्र सरकारको प्रयासले वातावरण सुरक्षित हुँदैन। प्रत्येक नागरिकले पनि आफ्नो जिम्मेवारी बुझेको हुनुपर्छ।

फोहोर नफाल्ने, प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, सार्वजनिक यातायातको प्रयोग गर्ने, बत्ती र पानीको दुरुपयोग नगर्ने, घर आँगनमा रूख रोप्ने जस्ता सामान्य बानीहरूले पनि ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

विद्यालय–कलेजहरूमा वातावरणीय शिक्षालाई प्राथमिकताका साथ समावेश गरिनु आवश्यक छ ताकि भावी पुस्ता अझ सजग, सचेत र जिम्मेवार बनोस्। साथै, संचार माध्यमहरूले वातावरणीय चेतनाको विस्तारमा सकारात्मक भूमिका खेल्नुपर्छ।

वातावरण हाम्रो जीवनको आधार हो। यसलाई नजोगाएसम्म मानव अस्तित्व नै संकटमा पर्न सक्छ। त्यसैले अब ढिला नगरी, हामी सबै मिलेर पृथ्वीको रक्षा गर्न गम्भीर हुनैपर्छ।

वातावरण संरक्षण भनेको आजको काम होइन, यो आजै सुरु गर्नुपर्ने हाम्रो साझा कर्तव्य हो।

आजको युगमा मानव समाजले भोगिरहेको सबैभन्दा गम्भीर र दीर्घकालीन संकटमध्ये एक हो - जलवायु परिवर्तन।

औद्योगिक क्रान्तिपछि बढ्दो हरितगृह ग्यासहरूको उत्सर्जनले पृथ्वीको तापक्रम दिन प्रतिदिन बढिरहेको छ। यसले पृथ्वीको पर्यावरण प्रणालीलाई असन्तुलित बनाउँदै लगेको छ, जसका दुष्परिणामहरू विश्वभर महसुस गर्न थालिएको छ।

बाढी, सुख्खा, हिमपातको असमानता, समुद्री सतहको वृद्धी, र जैव विविधताको क्षय – यी सबै जलवायु परिवर्तनका सजीव प्रमाणहरू हुन्।

नेपालजस्तो हिमाली देशमा यसको प्रभाव अझ भयावह रूपमा देखिन्छ। हिमाल पग्लिने क्रम बढ्नु, बाढीपहिरोको जोखिम बढ्नु, कृषि उत्पादन घट्नु, र ग्रामीण जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष असर पर्नु आजका यथार्थ हुन्।

यस संकटको मुख्य कारण भनेको मानवीय गतिविधिहरू – विशेष गरी ईन्धन दहन, जंगल फडानी, र अत्यधिक उपभोग – हुन्।

विकसित मुलुकहरूको औद्योगिक गतिविधिले सबैभन्दा धेरै प्रदूषण उत्सर्जन गरे पनि यसको मार भने विकासशील देशहरूले धेरै खेपिरहेका छन्।

अब पनि समय बाँकी छ। नविकरणीय ऊर्जा स्रोतहरूको प्रयोग, हरियालीको प्रवर्द्धन, जीवनशैलीमा सरलता ल्याउनेजस्ता उपायहरूले यस समस्यालाई केही हदसम्म नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

यसका लागि नीति निर्माताहरू, उद्योगहरू, र सर्वसाधारण सबैले आ-आफ्नो जिम्मेवारी बोध गर्न आवश्यक छ।

जलवायु परिवर्तन अब भविष्यको विषय होइन – यो वर्तमानको आपत हो। यदि हामी आज सचेत भइँनौ भने, भोलिको पुस्तालाई सुरक्षित र समृद्ध पृथ्वी हस्तान्तरण गर्नु केवल कल्पना हुनेछ। अबको समय चेतनाको होइन, कार्यको समय हो।